Fæðingar- og foreldraorlof

Barnshafandi konur eiga rétt til nauðsynlegra fjarvista frá vinnu vegna mæðraskoðunar, án frádráttar á föstum launum, þurfi slík skoðun að fara fram í vinnutíma.

Ef þungaðri konu er nauðsynlegt að leggja niður störf eða hætta þátttöku á vinnumarkaði meira en mánuði fyrir áætlaðan fæðingardag skal hún eiga rétt á greiðslum í fæðingarorlofi þann tíma og að hámarki tvo mánuði. Þetta skal rökstyðja með vottorði. Ef kona veikist alvarlega í tengslum við fæðingu er heimilt að framlengja orlof hennar um allt að tvo mánuði enda hafi hún í fæðingarorlofi verið ófær um að annast barn sitt að mati læknis.

Einnig getur þurft að taka sérstakt tillit til þungaðra kvenna á meðgöngu. Til að mynda má ekki skylda þungaða konu eða móður allt að sex mánuðum eftir fæðingu til að vinna næturvinnu. Ef vinna þungaðrar konur er þess eðlis að hún getur verið hættuleg skal atvinnurekandi gera nauðsynlegar ráðstafanir til að fela starfsmanni önnur verkefni. Vinnueftirlitið getur veitt leiðbeiningar við mat á hættu. Breytingar á vinnutíma, vinnuskilyrðum eða verkefnum eiga ekki að hafa áhrif á launakjör eða önnur starfstengd réttindi. Ef ekki er unnt að breyta starfi til þess að forðast hættu skal veita konu leyfi frá störfum svo lengi sem það er nauðsynlegt til að vernda öryggi og heilbrigði. Kona öðlast þá rétt til greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði.

Reglugerð um ráðstafanir til þess að auka öryggi...

Réttindi á meðgöngu

Mæðraskoðun á vinnutíma er réttur til að sækja nauðsynlega mæðraskoðun á vinnutíma án þess að það skerði föst laun þín. Þurfi skoðunin að fara fram á vinnutíma. Þetta er réttur, ekki greiði, og ekki þarf að vinna tímann upp.

Ef þú þarft að hætta störfum fyrir áætlaðan fæðingardag
Þurfir þú að leggja niður störf meira en mánuði fyrir áætlaðan fæðingardag átt þú rétt á greiðslum í fæðingarorlofi þann tíma, þó að hámarki í tvo mánuði. Þetta þarf að rökstyðja með vottorði.

Alvarleg veikindi í tengslum við fæðingu
Veikist þú alvarlega í tengslum við fæðingu er heimilt að framlengja fæðingarorlofið um allt að tvo mánuði. Skilyrðið er að þú hafir að mati læknis verið ófær um að annast barnið á orlofstímanum.

Aðbúnaður og öryggi á vinnustað

Óheimilt er að skylda þig til næturvinnu á meðgöngu og allt að sex mánuðum eftir fæðingu.

Ef starfið getur verið hættulegt
Sé starfið þess eðlis að það geti verið hættulegt á meðgöngu ber vinnuveitanda að gera nauðsynlegar ráðstafanir  til dæmis með því að fela þér önnur verkefni eða breyta vinnutíma eða vinnuskilyrðum. Vinnueftirlitið getur veitt leiðbeiningar við mat á áhættu.

Launin þín haldast óbreytt
Breytingar á starfi, vinnutíma eða vinnuskilyrðum vegna meðgöngu mega ekki hafa áhrif á launakjör þín eða önnur starfstengd réttindi.

Ef ekki er hægt að breyta starfinu
Sé ekki unnt að breyta starfinu þannig að hættu sé afstýrt átt þú rétt á leyfi frá störfum svo lengi sem nauðsynlegt er til að vernda öryggi þitt og heilbrigði. Þá stofnast réttur til greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði.

Retttur þessi er samkvæmt Reglugerð nr. 931/2000, um ráðstafanir til þess að auka öryggi og heilbrigði á vinnustöðum fyrir konur sem eru þungaðar, hafa nýlega alið barn eða hafa barn á brjósti. Hún er sett með stoð í lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og innleiðir tilskipun 92/85/EBE. Vinnueftirlitið hefur eftirlit með framkvæmd hennar.

Tengd löggjöf er einkum lög nr. 46/1980 um vinnuvernd, lög nr. 144/2020 um fæðingar- og foreldraorlof og lög nr. 150/2020 um jafna stöðu kynjanna, þar sem meðal annars er lagt bann við uppsögn vegna þungunar.
 
144/2020: Lög um fæðingar- og foreldraorlof | Lög | Alþingi

Óheimil uppsögn
Óheimilt að segja starfsmanni upp störfum vegna þess að hann hefur tilkynnt um fyrirhugaða töku fæðingar- eða foreldraorlofs eða er í fæðingar- eða foreldraorlofi nema gildar ástæður séu fyrir hendi. Sömu verndar nýtur þunguð kona eða kona sem hefur nýlega alið barn. 

Reglugerð nr. 931/2000 um ráðstafanir til þess að auka öryggi og heilbrigði á vinnustöðum fyrir konur sem eru þungaðar, hafa nýlega alið barn eða hafa barn á brjósti

Í stuttu máli: Vinnuveitanda ber að laga starfið að aðstæðum þínum en ekki öfugt. Ef það er ekki hægt tekur Fæðingarorlofssjóður við.

Hafðu samband við skrifstofu Kjalar sími 525 8383  því það reynir oft á að fá vinnuveitanda til að bregðast við.

Þegar sótt er um greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði þarf að fylla út umsókn hjá Vinnumálastofnun. Á umsóknareyðublaðinu eru reitir þar sem umsækjandi er beðinn um að setja x þar sem það á við, meðal annars hvort viðkomandi óski eftir því að stéttarfélagsgjöld verði dregin frá greiðslum úr Fæðingarorlofssjóði.

Heimasíða fæðingarorlofssjóðs

Skilyrði fyrir greiðslurétti

• Starfshlutfall: Minnst 25% starfshlutfall.
• Tímabil: Samfellt í sex mánuði fyrir fæðingu eða móttöku barns (ættleiðing/fóstur).
• Forsjá: Foreldri verður að fara með forsjá eða hafa samþykki forsjáraðila um umgengni.

Útreikningur á greiðslum

• Viðmiðunartímabil: Meðaltal heildarlauna á 12 mánaða samfelldu tímabili sem hefst 6 mánuðum fyrir fæðingardag.
• Hvað telst til launa: Allar launagreiðslur, atvinnuleysisbætur, fyrra fæðingarorlof og sjúkradagpeningar.
• Greiðsluhlutfall: Mánaðarleg greiðsla er 80% af meðaltali heildarlauna, að hámarki 900.000 kr. á mánuði fyrir skatt og annan frádrátt.

Greiðsluþak (Hámarksgreiðslu í september 2026)

Opinbert hámark Fæðingarorlofssjóðs getur uppfærst árlega samkvæmt fjárlögum.

Tímasetningar og skyldur

• Upphaf: Má hefja töku allt að 1 mánuði fyrir áætlaðan fæðingardag.
• Skylduorlof: Móðir verður að vera í fæðingarorlofi að minnsta kosti fyrstu tvær (2) vikurnar eftir fæðingu.
• Launaskrá: Starfsmaður fellur af launaskrá vinnuveitanda og fær greiðslur beint frá Fæðingarorlofssjóði.

Til þess að halda réttindum þínum í sjóðum Kjalar stéttarfélags og Kletti Styrktarsjóði á meðan á fæðingarorlofi stendur, verður að setja X í viðeigandi reit á umsóknareyðublaði Vinnumálastofnunar til að leyfa frádrátt stéttarfélagsgjalda.

Ekki missa stéttarfélagsréttindin í fæðingarorlofi

• Mikilvægi X-sins: Ef þú krossar ekki við reitinn fellur félagsaðild þín niður tímabundið í fæðingarorlofi og þú missir rétt úr styrktar-, orlofs- og starfsmenntunarsjóði.
• Fæðingarstyrkur: Þeir sem viðhalda réttindum sínum með því að setja X geta sótt um fæðingarstyrk úr Kletti Styrktarsjóði sem er jafnhár fyrir kynin miðað við starfshlutfall.
• Umsóknir: Hægt er að nálgast umsóknir og tilkynningar fyrir foreldra á vefsvæði Fæðingarorlofssjóðs hjá Vinnumálastofnun.

Sjóðfélagi sem er virkur félagi í sjóðnum og hefur verið starfandi samfellt síðustu 6 mánuði fyrir fæðingu barns, og hefur gildan ráðningarsamning við upphaf fæðingarorlofs, getur sótt um fæðingarstyrk. Við útreikning upphæðar er miðað við greidd iðgjöld í sjóðinn síðustu 12 mánuði, ef iðgjaldaupphæð nær 45.000 kr. er styrkurinn 240.000 kr. Nái iðgjaldaupphæðin ekki þessu marki lækkar styrkurinn hlutfallslega miðað við inngreidd iðgjöld. 

Staðgreiðsluskattur er tekinn af fæðingarstyrkjum. 

ATH að til að fá fæðingarstyrk þarf að skila inn fæðingarvottorði barns frá Þjóðskrá Íslands.

Kynntu þér málið hér á síðu Kletts Styrktarsjóðs

Fæðingarorlof reiknast til starfstíma við mat á starfstengdum réttindum og ráðningarsamband milli starfsmanns og vinnuveitanda helst óbreytt í fæðingar- og foreldraorlofi.  

Sá tími sem starfsmaður er í fæðingarorlofi reiknast sem starfstími og vinnur hann sér inn rétt til orlofstöku og lengingar orlofs samkvæmt kjarasamningum eins og hann væri í starfi. Sama gildir um starfsaldurshækkanir, veikindarétt, uppsagnarfrest, greiðslu persónuuppbóta og rétt til atvinnuleysisbóta. Það sama gildir ef móðir sem fæðir barn þarf að leggja niður störf vegna veikinda á meðgöngu.

Foreldri greiðir í lífeyrissjóð að lágmarki 4% meðan á fæðingarorlofi stendur en Fæðingarorlofssjóður greiðir að lágmarki lögbundið mótframlag. Rétt er að benda á að starfsmaður sem framlengir fæðingarorlof sitt telst taka launalaust leyfi í framhaldi af fæðingarorlofinu og orlof ávinnst ekki af launalausu leyfi.

Óheimilt að segja starfsmanni upp störfum vegna þess að hann hefur tilkynnt um fyrirhugaða töku fæðingar- eða foreldraorlofs eða er í fæðingar- eða foreldraorlofi nema gildar ástæður séu fyrir hendi. Sama gildir um uppsagnir þungaðra kvenna og þeirra sem nýlega hafa alið barn.

Starfsmaður skal eiga rétt á að hverfa aftur að starfi sínu að loknu fæðingar- eða foreldraorlofi. Sé þess ekki kostur skal hann eiga rétt á sambærilegu starfi hjá vinnuveitanda í samræmi við ráðningarsamning.

Á almennum vinnumarkaði ávinna starfsmenn sér rétt til orlofstöku, en ekki greiðslu orlofs. 

Ráðningarsamband milli starfsmanns og vinnuveitanda helst óbreytt í fæðingar- og foreldraorlofi. Starfsmaður skal eiga rétt á að hverfa aftur að starfi sínu að loknu fæðingar- eða foreldraorlofi. Sé þess ekki kostur skal hann eiga rétt á sambærilegu starfi hjá vinnuveitanda í samræmi við ráðningarsamning.

Dómstólar hafa fjallað um nokkur mál sem varða þetta álitaefni. Hér má t.d. nefna dóm nr. 199/2006. Þar hafði kona, sem gegndi starfi bókara, verið í fæðingarorlofi í 13 mánuði. Á meðan hún var í orlofi urðu eigendaskipti að fyrirtækinu og voru gerðar nokkrar breytingar á því starfssviði sem hún vann við. Hún taldi að starf hennar væri ekki til lengur og gerði kröfu um laun í uppsagnarfresti í þrjá mánuði án vinnuframlags. Fyrirtækið hafði boðið henni nýtt starf sem gjaldkeri og annað starf við bókhald en hún hafði hafnað því og mætti ekki til vinnu á þeim degi sem hún hafði ætlað að snúa aftur. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að nýja bókhaldsstarfið hafi verið það sambærilegt hinu fyrra að henni hefði borið að taka því og var því ekki heimilt að mæta ekki til vinnu. Kröfu hennar um laun í uppsagnarfresti var því hafnað.

Óheimilt er að segja starfsmanni upp störfum vegna þess að hann hefur tilkynnt um fyrirhugaða töku fæðingar- eða foreldraorlofs eða er í fæðingar- eða foreldraorlofi nema gildar ástæður séu fyrir hendi og skal þá skriflegur rökstuðningur fylgja uppsögninni. Sama gildir um uppsagnir þungaðrar konu og konu sem nýlega hefur alið barn.

Dómstólar hafa fjallað um hvað teljist gildar ástæður í þessu samhengi. Í dómi nr. 257/2011 höfðaði kona mál vegna ólögmætrar riftunar á ráðningarsamningi. Hún byggði á því að hún hefði notið verndar gegn uppsögnum þar sem hún var á leið í fæðingarorlof. Deilt var um hvort gildar ástæður hefðu verið að baki uppsögninni. Starfið sem um ræddi var starf læknis á sviði fötlunar en stofnunin hafði tilkynnt að til stæði að ráða lækni með sérmenntun á því sviði. Konan sem höfðaði málið hafði ekki slíka menntun. Þetta voru taldar gildar ástæður og var því heimilt að segja konunni upp störfum.

Annað mál er nr. 318/2008. Þar var um að ræða grafískan hönnuð sem var sagt upp störfum eftir að hann hafði tilkynnt um töku fæðingarorlofs en áður en það hófst. Fyrirtækið hélt því fram að starf hans hefði verið lagt niður og útvistað til auglýsingastofu. Það var ekki fallist á það og var uppsögnin dæmd ólögmæt, þar sem aðeins hluta þeirra verkefna sem viðkomandi starfsmaður sinnti var útvistað.

Foreldraorlof er réttur þíns og barns til samvista en ekki eitthvað sem vinnuveitandi veitir eftir hentugleika. Þú tilkynnir um töku þess, en samráð er nauðsynlegt um tímasetningu og fyrirkomulag.

Tilkynningin

Tilkynning til vinnuveitanda skal vera skrifleg og lögð fram með að minnsta kosti sex vikna fyrirvara. Í henni þarf að koma fram:

• Hvenær orlofið hefst
• Hversu lengi það stendur
• Hvernig það verður tekið — í einu lagi eða skipt upp

Frestun af hálfu vinnuveitanda

Vinnuveitandi getur í undantekningartilvikum frestað foreldraorlofi ef sérstakar aðstæður í rekstri gera það óhjákvæmilegt. Frestun þarf að rökstyðja skriflega og tilkynna innan viku frá því að tilkynning barst. Vinnuveitandi getur ekki hafnað orlofinu aðeins frestað því tímabundið. Atvinnurekandi getur ekki frestað foreldraorlofi ef barn veikist eða ef það er tekið í beinu framhaldi af fæðingarorlofi. Þá framlengist réttur til töku foreldraorlofs um eitt ár ef starfsmaður þarf að fresta því á áttunda ári barnsins.

Vernd í orlofinu

Óheimilt er að segja starfsmanni upp störfum vegna þess að hann hafi tilkynnt um eða tekið foreldraorlof. Þú heldur áunnum réttindum þínum og átt rétt á að snúa aftur til sama starfs eða sambærilegs starfs að orlofi loknu.

Lög um fæðingar- og foreldraorlof

Aðstoð

Kjölur aðstoðar félagsmenn við tilkynningar, samskipti við vinnuveitanda og ef ágreiningur kemur upp um rétt til orlofs. Hafðu samband við skrifstofuna sími 525 8383

Þú átt rétt á fjögurra mánaða orlofi með hverju barni. Þú getur þó ekki tekið meira en fjóra mánuði á sama almanaksárinu nema vinnuveitandi samþykki það sérstaklega.

Forsjárlausir foreldrar

Rétturinn nær einnig til foreldra sem ekki fara með forsjá. Ólíkt fæðingarorlofi er hann ekki háður samþykki forsjárforeldris.

Stuttar tökur

Foreldraorlof má taka í skemmri lotum en eina viku í senn. Það gerir réttinn nýtanlegan samhliða umgengni — til dæmis stakir dagar eða helgar — og var einmitt ein af ástæðunum fyrir því að forsjárlausum foreldrum var tryggður sjálfstæður réttur.

Lög um fæðingar- og foreldraorlof